દેશની અગ્રણી ડિજિટલ પેમેન્ટ કંપની ફોનપે (PhonePe) એ હવે UPI 123Pay સર્વિસ લોન્ચ કરી છે. આ સર્વિસથી ફીચર ફોન (સાદા મોબાઇલ) વપરાશકર્તાઓ પણ ઇન્ટરનેટ કનેક્શન વગર UPI (યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ) દ્વારા પૈસા ટ્રાન્સફર કરી શકશે. આ પગલું દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટને વધુ સર્વસમાવેશક બનાવવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
UPI 123Pay એ નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી એક યોજના છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ એવા લોકો સુધી UPI સેવાઓ પહોંચાડવાનો છે જેમની પાસે સ્માર્ટફોન અથવા ઇન્ટરનેટની સુવિધા નથી. ફોનપે દ્વારા આ સર્વિસને પોતાના પ્લેટફોર્મ પર સામેલ કરવામાં આવી છે, જેથી ફીચર ફોન વપરાશકર્તાઓ પણ સરળતાથી ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન કરી શકે.
UPI 123Pay કેવી રીતે કામ કરે છે? આ સર્વિસ મુખ્યત્વે ચાર રીતે કાર્ય કરે છે. પહેલી રીત છે IVR (ઇન્ટરેક્ટિવ વોઇસ રિસ્પોન્સ). આમાં વપરાશકર્તાએ એક નિશ્ચિત નંબર પર કૉલ કરીને વોઇસ સૂચનાઓ અનુસાર પેમેન્ટ કરવાનું હોય છે. બીજી રીત મિસ્ડ કૉલ છે, જેમાં વપરાશકર્તા દ્વારા મિસ્ડ કૉલ કર્યા બાદ ટ્રાન્ઝેક્શન પૂર્ણ કરવા માટે UPI પિન માંગવામાં આવે છે. ત્રીજી રીત સાઉન્ડ-બેઝ્ડ ટેક્નોલોજી છે, જેમાં QR કોડ સ્કેન કરવા માટે સાઉન્ડ વેવનો ઉપયોગ થાય છે. ચોથી રીત એપ આધારિત છે, જે ફીચર ફોન માટે બનાવવામાં આવેલી ખાસ એપ દ્વારા કામ કરે છે.
આ સર્વિસનો લાભ લેવા માટે વપરાશકર્તાએ પહેલા પોતાના બેંક ખાતાને UPI સાથે લિંક કરવું પડશે અને UPI પિન સેટ કરવો પડશે. ત્યારબાદ ઇન્ટરનેટ વિના પણ આ ચારમાંથી કોઈપણ રીતે ટ્રાન્ઝેક્શન કરી શકાય છે. ફોનપે દ્વારા આ સર્વિસ અનેક ભારતીય ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે, જેથી સામાન્ય લોકોને સમજવામાં સરળતા રહે.
આ યોજનાનો સૌથી મોટો ફાયદો ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને થશે, જ્યાં ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી અને સ્માર્ટફોનની પહોંચ હજુ પણ મર્યાદિત છે. ભારતમાં હજુ પણ મોટી સંખ્યામાં લોકો ફીચર ફોન વાપરે છે. આ સર્વિસ તેમને ડિજિટલ પેમેન્ટની મુખ્ય ધારામાં જોડશે અને નાણાકીય સમાવેશ (financial inclusion) ને વેગ આપશે. ઉપરાંત, નાના વેપારીઓ અને દુકાનદારો માટે પણ કેશલેસ વ્યવહાર સરળ બનશે.
સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી, UPI ટ્રાન્ઝેક્શનમાં UPI પિન અને રજિસ્ટર્ડ મોબાઇલ નંબરની બેવડી સુરક્ષા રહે છે. આ સર્વિસ રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) અને NPCIના નિયમો અનુસાર કાર્ય કરે છે. જોકે, વપરાશકર્તાઓએ પોતાના UPI પિન, OTP કે અન્ય સંવેદનશીલ માહિતી કોઈની સાથે શેર ન કરવી જોઈએ. કોઈપણ ફિશિંગ કૉલ કે મેસેજથી સાવધ રહેવું જરૂરી છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટમાં ભારે વૃદ્ધિ થઈ છે. UPI ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યા દર મહિને નવા રેકોર્ડ બનાવી રહી છે. પરંતુ, દેશના મોટા વર્ગ સુધી સ્માર્ટફોન અને ઇન્ટરનેટની પહોંચ ન હોવાથી તેઓ આ વ્યવસ્થાથી વંચિત હતા. ફોનપે જેવી મોટી કંપની દ્વારા UPI 123Pay અપનાવવાથી આ ડિજિટલ ડિવાઇડ ઘટવાની શક્યતા છે.
આ પગલું ભારતના ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ માટે સકારાત્મક સંકેત છે. ફીચર ફોન વપરાશકર્તાઓને પણ હવે યુપીઆઇની સુવિધા મળશે, જેનાથી તેઓ રોકડ રહિત વ્યવહારમાં ભાગ લઈ શકશે. ફોનપેનો આ નિર્ણય દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટને વધુ સર્વસમાવેશક અને લોકભોગ્ય બનાવશે તેવી અપેક્ષા છે.